Bản đồ tư duy: Công cụ hỗ trợ hiệu quả trong quá trình dạy học

[dropcap]B[/dropcap]ản đồ Tư duy là một công cụ làm việc cực kì hiệu quả, hiện nay đã được hơn 250 triệu người trên khắp các quốc gia trên thế giới sử dụng trong mọi lĩnh vực như: giáo dục, kinh doanh, chính trị,… Tuy nhiên, ở thời điểm hiện tại việc sử dụng Bản đồ Tư duy ở các nhà trường phổ thông trong quá trình dạy-học hãy còn hạn chế, cũng có thể một phần là do chúng ta chưa có cái nhìn đầy đủ về Bản đồ Tư duy. Trong phạm vi bài viết, chúng tôi xin được giới thiệu sơ lược về Bản đồ Tư duy và ứng dụng của Bản đồ Tư duy trong quá trình dạy học.

Bản đồ Tư duy (Mind Map) là một hình thức ghi chép sử dụng màu sắc và hình ảnh để mở rộng và đào sâu các ý tưởng. Trong đó, tư duy của con người được thể hiện dưới dạng sơ đồ, bản đồ. Ở giữa bản đồ là một ý tưởng hay hình ảnh trung tâm. Ý tưởng hay hình ảnh trung tâm này sẽ được phát triển bằng các nhánh tượng trưng cho các ý chính và đều được nối với trung tâm.

Các nhánh chính lại được phân thành các nhánh nhỏ nhằm nghiên cứu chủ đề ở mức độ sâu hơn. Những nhánh nhỏ này lại tiếp tục phân thành nhiều nhánh nhỏ hơn, nhằm nghiên cứu vấn đề ở mức độ sâu hơn nữa. Nhờ sự kết nối giữa các nhánh, các ý tưởng cũng có sự liên kết dựa trên mối quan hệ của bản thân chúng, điều này khiến Bản đồ Tư duy có thể bao quát được các ý tưởng trên một phạm vi sâu, rộng mà một bản liệt kê các ý tưởng thông thường không thể làm được.

Một bản đồ tư duy thông thường có cấu trúc gồm hai phần chính: các từ hình ảnh (hay từ khóa) và các đường nối liên kết chúng với nhau. Ở vị trí trung tâm bản đồ là một hình ảnh hay một từ khóa thể hiện một ý tưởng hay khái niệm chủ đạo. Ý trung tâm sẽ được nối với các hình ảnh hay từ khóa cấp 1 bằng các nhánh chính, từ các nhánh chính lại có sự phân nhánh đến các từ khóa cấp 2 để nghiên cứu sâu hơn. Cứ thế, sự phân nhánh cứ tiếp tục và các khái niệm hay hình ảnh luôn được nối kết với nhau. Chính sự liên kết này sẽ tạo ra một “bức tranh tổng thể” mô tả về ý trung tâm một cách đầy đủ và rõ ràng.

Có thể nói Bản đồ Tư duy là một công cụ tổ chức tư duy nền tảng, là phương pháp dễ nhất để chuyển tải thông tin vào bộ não của bạn rồi đưa thông tin ra ngoài bộ não. Nó là một phương tiện ghi chép đầy đủ, sáng tạo và rất hiệu quả theo đúng nghĩa của nó.

Bản đồ tư duy sử dụng cho bài 17: “Hô hấp” trong chương trình Sinh học 11
Bản đồ tư duy sử dụng cho bài 17: “Hô hấp” trong chương trình Sinh học 11

Bản đồ Tư duy là một công cụ tuyệt vời để sắp xếp ý nghĩ của bạn. Tất cả các Bản đồ Tư duy đều giống nhau ở một số điểm. Chúng đều sử dụng màu sắc, có một cấu trúc cơ bản được phát triển rộng ra từ trung tâm, chúng dùng các đường kẻ, các biểu tượng, từ ngữ và hình ảnh theo một bộ các quy tắc đơn giản, cơ bản, tự nhiên và dễ hiểu. Với một Bản đồ Tư duy, một danh sách dài những thông tin đơn điệu có thể biến thành một bản đồ đầy màu sắc, sinh động, dễ nhớ, được tổ chức chặt chẽ. Nó kết hợp nhịp nhàng với cơ chế hoạt động tự nhiên của não bộ.

Bản đồ Tư duy được thiết lập qua các bước cơ bản sau:

  • Bước 1: Tạo trung tâm: Bắt đầu từ trung tâm của một tờ giấy trắng và kéo sang 1 bên. Chúng ta bắt đầu từ trung tâm là vì bắt đầu từ trung tâm cho bộ não của chúng ta, sự tự do để trải rộng một cách chủ động và thể hiện phóng khoáng hơn, tự nhiên hơn.
  • Bước 2: Dùng hình ảnh cho ý tưởng trung tâm: Dùng một hình ảnh hay bức tranh cho ý tưởng trung tâm của Bản đồ Tư duy mà ta đã bắt đầu tạo ra. Chúng ta dùng hình ảnh hay bức tranh cho ý tưởng trung tâm (bỏ) bởi vì một hình ảnh có giá trị tương đương cả nghìn từ và giúp bạn sử dụng trí tưởng tượng của mình. Một hình ảnh trung tâm thú vị hơn, giúp bạn tập trung vào những điểm quan trọng và làm bộ não của bạn phấn chấn hơn.
  • Bước 3: Luôn sử dụng màu sắc: Chúng ta cần luôn sử dụng màu sắc vì màu sắc cũng có tác dụng kích thích não như hình ảnh. Màu sắc mang đến cho Bản đồ Tư duy những rung động cộng hưởng, mang lại sức sống và năng lượng vô tận cho tư duy sáng tạo.
  • Bước 4: Kết nối các nhánh: Nối các nhánh chính tới hình ảnh trung tâm và nối các nhánh cấp hai, cấp ba với nhánh cấp một và cấp hai…Như chúng ta đã biết, bộ não của chúng ta làm việc bằng sự liên tưởng. Khi chúng ta nối các nhánh với nhau, chúng ta sẽ hiểu và nhớ mọi thứ dễ dàng hơn nhiều.Sự kết nối các nhánh chính cũng tạo nên hay thiết lập cấu trúc nền tảng trong những suy nghĩ của chúng ta. Điều này rất giống với phương thức mà thực vật trong thiên nhiên nối các nhánh toả ra từ thân của nó. Nếu như còn có chỗ thiếu sót giữa thân và các nhánh chính hoặc giữa các nhánh chính và nhánh bé hơn, với nhánh nhỏ thì tự nhiên thực vật sẽ không phát triển đúng như nó đang có nữa. Không có kết nối trong Bản đồ Tư duy của bạn thì mọi thứ (đặc biệt là trí nhớ và kiến thức của chúng ta ) sẽ rời rạc.
  • Bước 5: Vẽ nhiều nhánh cong hơn đường thẳng: Chúng ta cần vẽ nhiều nhánh cong hơn đường thẳng bởi vì chẳng có gì mang lại sự buồn tẻ cho não hơn các đường thẳng. Giống như các nhánh cây, các đường cong có tổ chức sẽ lôi cuốn và thu hút được sự chú ý của mắt hơn rất nhiều.
  • Bước 6: Sử dụng một từ khoá trong mỗi dòng: Bởi các từ khoá mang lại cho Bản đồ Tư duy của chúng ta nhiều sức mạnh và khả năng linh hoạt cao. Mỗi từ hay mỗi hình ảnh đơn lẻ giống như một cấp số nhân, mang đến những sự liên tưởng và liên kết của nó diện mạo đặc biệt. Khi chúng ta sử dụng những từ khoá riêng lẻ, mỗi từ khoá đều không bị ràng buộc, do vậy nó có khả năng khơi dậy các ý tưởng mới, các suy nghĩ mới. Các cụm từ hoặc các câu đều mang lại tác động tiêu cực. Một Bản đồ Tư duyvới nhiều từ khoá bên trong giống như một bàn tay với nhiều ngón tay cùng làm việc. Ngược lại, mỗi Bản đồ Tư duy có nhiều cụm từ hay nhiều câu lại giống như một bàn tay mà tất cả các ngón tay đều bị giữ trong những thanh nẹp cứng nhắc.
  • Bước 7: Dùng những hình ảnh xuyên suốt: Chúng ta dùng các hình ảnh xuyên suốt Bản đồ Tư duy vì chúng cũng giống như hình ảnh trung tâm, mỗi hình ảnh cũng có giá trị của một ngàn từ. Vì vậy, nếu chúng ta chỉ có mười hình ảnh trong Bản đồ Tư duy của mình thì nó đã ngang bằng với mười nghìn từ của những lời chú thích.

Bản đồ Tư duy có thể được ứng dụng trong mọi môn học. Đơn cử như khi dạy bài “Hô hấp” trong chương trình Sinh học 11, chúng ta có thể chia học sinh trong lớp vào các nhóm, sau đó cho mỗi nhóm thảo luận rồi hoàn thành một nhánh trên Bản đồ Tư duy, giáo viên gợi ý, hướng dẫn, nhận xét và hoàn thiện Bản đồ tư duy cho bài học, điều này làm cho các em tự lĩnh hội kiến thức một cách chủ động, sáng tạo và đầy hứng thú, tăng cường các kỹ năng khái quát hóa và cụ thể hóa vấn đề,…

Hiện nay, với chủ trương đổi mới phương pháp dạy học, phương pháp kiểm tra, đánh giá hướng đến hình thành cho học sinh những phẩm chất và năng lực học tập, hy vọng Bản đồ Tư duy sẽ có đóng góp không nhỏ trong việc đổi mới thực hiện mục tiêu giáo dục này!